Czy \u201eprasowa\u0142 koszul\u0119” trwa d\u0142u\u017cej ni\u017c \u201ewyprasowa\u0142 koszul\u0119”? Obiektywnie to ta sama czynno\u015b\u0107. Ale nasz m\u00f3zg widzi to inaczej. Eksperyment psycholingwistyczny przeprowadzony na Uniwersytecie Wroc\u0142awskim wykaza\u0142, \u017ce forma gramatyczna czasownika (dokonana lub niedokonana) systematycznie wp\u0142ywa na to, jak d\u0142ugo w subiektywnym odczuciu trwa opisywana czynno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Badanie, zrealizowane przez Wojciecha Milczarskiego (wiceprezesa Fundacji FPA), nawi\u0105zuje do wcze\u015bniejszych prac nad aspektem progresywnym w j\u0119zyku niderlandzkim. W tamtym eksperymencie Flecken i Gerwien (2013)<\/a> odkryli, \u017ce forma progresywna wyd\u0142u\u017ca postrzeganie kr\u00f3tkich zdarze\u0144, ale skraca \u015brednie i d\u0142ugie. Milczarski zapyta\u0142: czy w polskim, j\u0119zyku z bogatym systemem aspektowym, gdzie niemal ka\u017cdy czasownik ma par\u0119 dokonan\u0105 i niedokonan\u0105, dzieje si\u0119 co\u015b podobnego?<\/p>\n\n\n\n W eksperymencie online wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 50 rodzimych u\u017cytkownik\u00f3w polszczyzny (25 kobiet, 25 m\u0119\u017cczyzn, przedzia\u0142 wiekowy 18\u201340 lat). Uczestnicy oceniali na siedmiostopniowej skali czas trwania 144 codziennych czynno\u015bci, od kopni\u0119cia kamienia po pieczenie sernika, opisanych w aspekcie dokonanym lub niedokonanym. Jako punkt odniesienia s\u0142u\u017cy\u0142o gotowanie jajka na twardo (oko\u0142o 5 minut). Materia\u0142 j\u0119zykowy przeszed\u0142 wcze\u015bniej trzy pretesty sprawdzaj\u0105ce znajomo\u015b\u0107, wyobra\u017calno\u015b\u0107 i inherentn\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 zdarze\u0144, co zapewni\u0142o rzetelno\u015b\u0107 bod\u017ac\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Wyniki okaza\u0142y si\u0119 jednoznaczne i zarazem zaskakuj\u0105ce. Czynno\u015bci opisane aspektem niedokonanym by\u0142y konsekwentnie postrzegane jako d\u0142u\u017csze ni\u017c te same zdarzenia w aspekcie dokonanym, \u015brednio o 0,61 punktu na skali. Co istotne, efekt ten by\u0142 stabilny we wszystkich trzech kategoriach d\u0142ugo\u015bci zdarze\u0144: kr\u00f3tkich, \u015brednich i d\u0142ugich. To odr\u00f3\u017cnia polski od niderlandzkiego, gdzie wp\u0142yw aspektu zale\u017ca\u0142 od inherentnej d\u0142ugo\u015bci czynno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Jak to wyja\u015bni\u0107? Milczarski odwo\u0142uje si\u0119 do teorii aspektu jako relacji czasowej (Klein, 1994<\/a>; Ramchand, 2008<\/a>). Aspekt dokonany w polskim skupia uwag\u0119 na punkcie przej\u015bcia, momencie, w kt\u00f3rym proces zamienia si\u0119 w rezultat. To jakby \u201ezoom” na zako\u0144czenie, dzi\u0119ki czemu zdarzenie wydaje si\u0119 bardziej zamkni\u0119te i kr\u00f3tsze. Aspekt niedokonany natomiast pozwala ogl\u0105da\u0107 zdarzenie \u201eod wewn\u0105trz”, bez narzucania granic jego trwania, i subiektywnie czas si\u0119 rozci\u0105ga.<\/p>\n\n\n\n Badanie to wnosi istotny wk\u0142ad w dyskusj\u0119 o tym, czy j\u0119zyki z jawnie realizowanym aspektem gramatycznym (jak polski) przetwarzaj\u0105 zdarzenia inaczej ni\u017c j\u0119zyki, w kt\u00f3rych aspekt nie jest morfologicznie oznaczony (jak angielski czy niderlandzki). Wyniki sugeruj\u0105, \u017ce tak, i \u017ce gramatyka nie jest jedynie narz\u0119dziem opisu rzeczywisto\u015bci, ale aktywnie kszta\u0142tuje nasz mentalny model czasu. To odkrycie ma potencjalne implikacje dla edukacji j\u0119zykowej, nauczania j\u0119zyka polskiego jako obcego, a tak\u017ce dla lepszego rozumienia relacji mi\u0119dzy j\u0119zykiem a poznaniem.<\/p>\n\n\n\n